Trong cuộc trao đổi với Tiến sĩ Đỗ Đức Thọ – Dịch giả, Phiên dịch viên cấp cao, chuyên gia đào tạo Biên dịch và Phiên dịch Cabin với hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực ngôn ngữ, ông đã chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn, bài học nghề nghiệp quý báu cũng như các phương pháp xử lý thuật ngữ khó trong quá trình phiên dịch. Những chia sẻ này không chỉ hữu ích đối với người mới vào nghề mà còn là những gợi mở giá trị dành cho các phiên dịch viên đang hướng tới sự chuyên nghiệp và đẳng cấp quốc tế.
Đây là một câu hỏi rất thực tế. Trên thực tế, dù chuẩn bị kỹ lưỡng đến đâu, không một phiên dịch viên nào có thể khẳng định mình biết hết mọi thuật ngữ. Thế giới luôn thay đổi, công nghệ liên tục phát triển, các khái niệm mới xuất hiện mỗi ngày trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, tài chính, y tế, năng lượng hay thương mại quốc tế. Ngay cả những phiên dịch viên giàu kinh nghiệm với hàng chục năm làm nghề cũng có lúc gặp phải những thuật ngữ hoàn toàn mới.
Điều đáng chú ý là sự khác biệt giữa một phiên dịch viên mới vào nghề và một phiên dịch viên chuyên nghiệp không nằm ở chỗ ai biết nhiều thuật ngữ hơn, mà nằm ở khả năng xử lý tình huống khi gặp điều mình chưa biết.
Trước hết, người phiên dịch cần hiểu rằng mục tiêu cuối cùng của phiên dịch không phải là dịch từng từ một cách máy móc, mà là truyền tải thông điệp của người nói đến người nghe một cách chính xác, đầy đủ và tự nhiên. Vì vậy, khi gặp một thuật ngữ chưa biết, điều quan trọng nhất là không được hoảng loạn. Nhiều học viên vì quá tập trung vào một từ khó mà bỏ lỡ cả đoạn nội dung phía sau. Đây là sai lầm rất phổ biến và cũng là nguyên nhân khiến chất lượng bản dịch suy giảm đáng kể.
Trong phiên dịch cabin, chỉ cần vài giây ngập ngừng cũng có thể khiến người nghe mất mạch theo dõi. Do đó, nguyên tắc đầu tiên là phải duy trì dòng thông tin. Nếu chưa thể tìm ra cách dịch tối ưu ngay lập tức, hãy ưu tiên giữ cho thông điệp tiếp tục được truyền tải. Người nghe thường quan tâm đến ý nghĩa tổng thể hơn là việc một thuật ngữ cụ thể được dịch hoàn hảo đến mức nào.
Một kỹ thuật được nhiều phiên dịch viên chuyên nghiệp áp dụng là giữ nguyên thuật ngữ bằng ngôn ngữ gốc. Đây là giải pháp hoàn toàn chấp nhận được trong nhiều lĩnh vực chuyên ngành. Chẳng hạn, khi gặp các thuật ngữ như “Blockchain”, “Federated Learning”, “Digital Twin” hay “Quantum Computing”, người phiên dịch có thể đọc nguyên cụm từ tiếng Anh, sau đó bổ sung phần giải thích ngắn gọn dựa trên ngữ cảnh. Cách làm này giúp bảo đảm tính chính xác và tránh những lỗi dịch sai có thể gây hiểu nhầm nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, người phiên dịch cần rèn luyện khả năng diễn giải thay vì lệ thuộc hoàn toàn vào việc tìm từ tương đương. Trong nhiều trường hợp, dù không nhớ chính xác thuật ngữ, người phiên dịch vẫn có thể hiểu được chức năng hoặc bản chất của khái niệm đang được đề cập. Khi đó, việc mô tả ý nghĩa của thuật ngữ thường hiệu quả hơn việc cố gắng dịch từng chữ. Đây cũng là kỹ năng thể hiện sự trưởng thành trong tư duy nghề nghiệp.
Một kinh nghiệm khác thường được các phiên dịch viên lâu năm chia sẻ là tận dụng tối đa ngữ cảnh. Không ít diễn giả có thói quen đưa ra thuật ngữ mới rồi ngay sau đó giải thích hoặc minh họa bằng ví dụ cụ thể. Nếu chưa hiểu ngay tại thời điểm đầu tiên, người phiên dịch có thể tạm thời giữ nguyên thuật ngữ, tiếp tục lắng nghe và hoàn thiện ý nghĩa khi có thêm thông tin. Khả năng “treo thuật ngữ” trong vài giây để chờ ngữ cảnh là một kỹ năng rất quan trọng trong phiên dịch cabin.
Tuy nhiên, kỹ năng xử lý tình huống không thể thay thế hoàn toàn cho sự chuẩn bị. Một phiên dịch viên chuyên nghiệp luôn dành nhiều thời gian nghiên cứu tài liệu trước hội nghị, tìm hiểu về diễn giả, cơ quan tổ chức, lĩnh vực chuyên môn và xây dựng bảng thuật ngữ song ngữ. Công tác chuẩn bị càng kỹ thì nguy cơ gặp bất ngờ càng giảm. Tuy nhiên, cần nhớ rằng chuẩn bị tốt không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn mọi khó khăn. Điều không thể tránh khỏi trong nghề phiên dịch là sẽ luôn có những yếu tố mới phát sinh ngoài dự kiến.
Bên cạnh những điều nên làm, người phiên dịch cũng cần tránh một số sai lầm phổ biến. Không nên đoán nghĩa một cách cảm tính khi chưa thực sự hiểu thuật ngữ. Không nên dành quá nhiều thời gian cho một từ duy nhất. Không nên để tâm lý căng thẳng ảnh hưởng đến phần còn lại của bài dịch. Đặc biệt, không nên đánh đổi toàn bộ thông điệp chỉ để cố gắng tìm ra một cách dịch hoàn hảo cho một thuật ngữ riêng lẻ.
Trong thực tế nghề nghiệp, khách hàng hiếm khi đánh giá một phiên dịch viên chỉ dựa trên việc họ biết hay không biết một thuật ngữ cụ thể. Điều khách hàng quan tâm là liệu người nghe có hiểu được nội dung cuộc họp, hội thảo hay bài phát biểu hay không. Một bản dịch mạch lạc, chính xác về ý nghĩa và duy trì được dòng thông tin luôn có giá trị hơn một bản dịch cố gắng hoàn hảo về từ ngữ nhưng bị đứt quãng hoặc khó hiểu.
Có thể nói, gặp thuật ngữ khó là điều không thể tránh khỏi trong nghề phiên dịch. Đó không phải là dấu hiệu của sự thiếu năng lực mà là một phần tự nhiên của công việc. Điều tạo nên sự khác biệt của một phiên dịch viên chuyên nghiệp chính là khả năng giữ bình tĩnh, tư duy linh hoạt và đưa ra giải pháp phù hợp chỉ trong vài giây. Bởi lẽ, trong phiên dịch, không ai có thể biết hết mọi thuật ngữ, nhưng ai cũng có thể học cách xử lý chúng một cách hiệu quả và chuyên nghiệp.
I. QUY TRÌNH 5B XỬ LÝ THUẬT NGỮ KHÓ TRONG PHIÊN DỊCH
B1. Bình tĩnh
- Không hoảng loạn.
- Không dừng lại quá lâu.
- Tiếp tục bám theo mạch diễn giả.
B2. Bắt ý chính
- Xác định nội dung cốt lõi của câu nói.
- Ưu tiên truyền tải thông điệp thay vì một từ đơn lẻ.
B3. Bảo toàn dòng thông tin
- Nếu chưa biết thuật ngữ, vẫn tiếp tục dịch phần còn lại.
- Không để mất các ý quan trọng phía sau.
B4. Bám ngữ cảnh
- Lắng nghe phần giải thích tiếp theo của diễn giả.
- Sử dụng ngữ cảnh để suy đoán chức năng, ý nghĩa hoặc phạm vi của thuật ngữ.
B5. Biến hóa linh hoạt
- Giữ nguyên thuật ngữ gốc (nếu cần).
- Diễn giải ngắn gọn chức năng hoặc ý nghĩa.
- Chuẩn hóa thuật ngữ khi đã hiểu rõ ở các lần xuất hiện tiếp theo.
II. Năm (5) ĐIỀU KHÔNG NÊN
❌ Không hoảng loạn; ❌ Không dừng quá lâu; ❌ Không đoán bừa; ❌ Không cố dịch từng chữ; ❌ Không hy sinh cả bài dịch chỉ vì một thuật ngữ.
III. NGUYÊN TẮC VÀNG CỦA PHIÊN DỊCH
"Không ai biết hết mọi thuật ngữ; phiên dịch viên chuyên nghiệp là người biết xử lý điều mình chưa biết trong vài giây." By Dr. Do Duc Tho
PV
